Wat is ’n stamseloorplanting (of beenmurgoorplanting)?

Baie mense vra ons wat ’n beenmurgoorplanting (eintlik ’n stamseloorplanting) behels. Om te verduidelik wat ’n stamseloorplanting behels, moet ’n mens eers verstaan wat beenmurg en stamselle is, en hoe chemoterapie gebruik word om leukemie (en ander siektes) te beveg.

Beenmurg is die sponsagtige weefsel in ’n mens se beenstruktuur wat stamselle produseer. Stamselle groei en ontwikkel uiteindelik in een van drie soorte bloedselle – witbloedselle wat die liggaam teen infeksies beskerm, rooibloedselle wat die liggaam van suurstof voorsien, en plaatjies wat bloed laat stol.

Leukemie (bloedkanker) ontstaan wanneer daar êrens in die ontwikkeling van die witbloedselle ’n fout intree en wangevormde selle onstaan. Hierdie wangevormde selle doen nie die werk wat witbloedselle moet doen nie (infeksies beveg), en vermenigvuldig (soos alle soorte kankerselle) baie vinniger as gewone selle. Uiteindelik “verstop” hulle so die pasiënt se sisteem, en veroorsaak hulle allerlei komplikasies wat tot die pasiënt se dood kan lei.

Chemoterapie verwys na ’n groep medisynes wat juis vinnig verdelende selle in die liggaam doodmaak, en wat daarom veral kankerselle in die liggaam aanval. Chemo maak egter nie net kankerselle dood nie, maar is hoogs toksies (giftig) en affekteer ook ander selle in die liggaam. Dit hou onder meer die gevaar in dat ’n pasiënt se beenmurg volledig vernietig kan word (en dat dit dus nie meer nuwe bloedselle kan produseer nie), en daarom kan ’n pasiënt nie meer as ’n sekere hoeveelheid chemo ontvang nie.

Omdat leukemie onstaan as gevolg van foutiewe selvorming wat sy oorsprong in die liggaam se beenmurg en stamselle het, het dokters die siekte (en ander siektes soos kernbestraling) sedert 1986 begin behandel deur vir terminaal siek pasiënte nuwe stamselle van geskikte skenkers te gee. ’n Beenmurgoorplanting (of eerder stamseloorplanting) maak dit dus nou moontlik om ’n leukemie-pasiënt se hele beenmurg deur chemo dood te maak (want dis waar die kanker sy oorsprong het), omdat die pasiënt daarna nuwe stamselle van ’n gesonde skenker ontvang. So word die risiko dat die leukemie ooit weer kan terugkeer, drasties verminder. Pasiënte kan dus ook sonder ’n stamseloorplanting – net met behulp van chemo – genees word, maar dan is die risiko van ’n terugval na die behandeling groter.

Aanvanklik het dokters die stamselle verkry deur (onder narkose) tot in die skenker se heupbeen (of ander groot been) te boor en die stamselle met naalde daaruit te onttrek. Dit is waar die term beenmurgoorplanting vandaan kom. In die afgelope paar jaar het hulle egter uitgevind dat die beenmurg onvolwasse stamselle in die bloed afskei as die pasiënt met ’n bepaalde middel (bv Granocyte of Neupogen) ingespuit word. Die gevolg is dat stamselle van ’n skenker nou verkry word deur soos normaalweg bloed te trek, die stamselle uit die bloedstroom te oes en die res van die bloed weer terug in die skenker se liggaam te sirkuleer.

Terloops, ’n uitstekende bron vir gesonde stamselle is die plasenta wat vroeër na geboorte vernietig is. Ek sou baie sterk aanraai dat enigiemand wat in ons moderne tyd ’n baba gaan hê, met die dokter reëlings tref om die baba se plasenta na geboorte te bewaar. Met al die ontwikkelinge in mediese navorsing, sal stamseloorplantings in die toekoms vir al meer siektes ’n oplossing bied.

Stamseloorplantings in SA word in noue samewerking met die SA Beenmurgregister in Kaapstad gedoen. Die proses van ’n stamseloorplanting word voorafgegaan deur ongeveer ’n week van intensiewe chemoterapie wat daarop gerig is om al die pasiënt se beenmurg dood te maak. Vandat die chemoterapie begin totdat die pasiënt na afloop van ’n suksesvolle stamseloorplanting uit die hospitaal ontslaan word,  is die pasiënt weerloos teen kieme en infeksies, en word hy onder streng kwarantyn gehou en sy toestand baie fyn gemoniteer. Nadat al die chemo toegedien is, rus die pasiënt vir ’n dag of twee voordat die nuwe stamselle soos met ’n gewone bloedoortapping in die are vrygestel word. Die nuwe stamselle vind self hulle weg na die beenmurg, en begin daar om nuwe bloedselle te genereer. Dit kan 7-14 dae vat voordat die stamselle nuwe bloedselle produseer en hierdie nuwe selle volwasse genoeg is om hulle werk te doen. Hierdie is die kritieke tyd in die behandeling wanneer die pasiënt weerloos is, en almal eenvoudig net kan wag en bid.

Voordat ’n stamseloorplanting kan plaasvind, moet daar egter ’n geskikte skenker gevind word. Waar daar nie ’n geskikte skenker in die naby familie gevind word nie, moet ’n mens by die Suid-Afrikaanse Beenmurgregister (SABMR) in Kaapstad aanklop. Indien hulle nie ’n geskikte skenker op hulle register het nie, kan ’n mens op internasionale beenmurgregisters gaan soek, maar die proses word elke keer meer gekompliseerd en aansienlik duurder.

Toetse om te bepaal of iemand moontlik ’n geskikte skenker kan wees, word gedoen in samewerking met die Suid-Afrikaanse Nasionale Bloeddiens (SANBD), wie se hoofkantoor in die Constantia Kloof-kom (in Roodepoort) is. Mnr. Derrick Nelson van die SANBD is baie behulpsaam, en kan gekontak word by 011 761-9227. Hy het die volgende inligting aan my deurgegee:

Enige voornemende skenker moet gesond wees met geen vorige geskiedenis van siektes soos kanker, hepatitis (geelsug) of VIGS nie.
Die vereiste proses behels dat twee buisies bloed op die gewone manier (met ’n naald uit ’n prominente aar in die arm) by die voornemende skenker getrek word.
Die toetse is baie duur, en elkeen wat oorweeg om hom/haarself te laat toets, moet heel eerstens besluit of hulle net vir een spesifieke persoon ’n skenker wil wees, en of hulle bereid is om vir enigiemand in die wêreld ’n skenker te wees (en dus in die SA Beenmurgregister opgeneem te word).
Indien iemand homself net met die oog op een spesifieke pasiënt laat toets, moet hy self die koste van R816 dra. Feitlik enigiemand bo die ouderdom van 2 jr oud kan in hierdie geval getoets word.
Die SABMR en die Sunflower Fund subsidieer egter die koste vir mense wat by die SA Beenmurgregister aansluit en hulle besonderhede in die register laat opneem, en dan kos dit net R200. Slegs mense tussen die ouderdom van 18 en 50 jaar kan in hierdie geval getoets word.
Daar moet twee stelle toetse gedoen word om te bepaal of iemand ’n geskikte skenker met ’n ooreenstemmende weefseltipering is. Daar is geen manier om vooraf te bepaal wat die kans is dat iemand ’n geskikte skenker vir ’n spesifieke pasiënt is nie (deur bv te kyk na voorkoms, kleur van hare of oë, fisiese bou ens.)
Enigiemand wat hom/haarself met die oog op ’n bepaalde pasiënt (bv Simon) wil laat toets, moet op die vorm wat ingevul word, spesifiek vra dat sy weefseltipering teen dié bepaalde pasiënt s’n getoets moet word.
Aanvanklik word daar slegs ’n sogenaamde HLA Klas 1 weefseltiperingtoets gedoen. Slegs indien hierdie toets positiewe resultate oplewer, word die tweede toets gedoen (dan op die koste van die ontvanger se mediese fonds).

Mense wat die toets wil laat doen, word na die SANBD se streekkantore verwys, waarvan die volgende ’n paar is:

As familie gee ons graag die relevante inligting deur omdat baie mense ons daaroor uitgevra het. Ons laat ons dit uiteraard aan elke individu oor om te besluit of hy homself wil laat toets, en of hy bereid is om by die SA Beenmurgregister aan te sluit. Ons glo nogtans dat dit vir die hele gemeenskap van belang is dat hierdie register moet aanhou groei sodat al hoe meer mense daardeur gehelp kan word.